नाता सम्बन्धका नाम: परिवारका सबैलाई नेपालीमा के भनिन्छ? (Relationship Names in Nepali)
नेपालीमा अङ्ग्रेजीको "uncle" जस्तो सबैलाई एउटै शब्द छैन। बुबाको दाजु ठूलोबुबा, बुबाको भाइ काका, आमाको दाजुभाइ मामा, अनि फुपूको श्रीमान् फुपाजु — हरेकको छुट्टै नाम छ। नेपाली नाताले तीनवटा कुरा सधैँ छुट्याउँछ: बुबापट्टि कि आमापट्टि, उमेरमा ठूलो कि सानो, र रगतको नाता कि बिहेपछिको। यो लेखमा आफ्नै परिवारदेखि हजुरबा, मामाघर, ससुराली र छ पुस्तासम्मका नाति-नातिनीका नाम एकै ठाउँमा दिइएको छ।
सुरुमा केही आधारभूत शब्द
- परिवार (parivar) — family
- नाता वा नाता सम्बन्ध (nata sambandha) — relation, relationship
- नातागोता (natagota) — सबै नातेदार जोडेर भन्दा (relatives, extended family)
- आफन्त वा नातेदार (aafanta, natedar) — relative
- माइती (maiti) — विवाहित छोरीको जन्मघर; ससुराली (sasurali) — श्रीमान् वा श्रीमतीको घर
आफ्नै परिवार
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| जन्म दिने बुबा | बुबा (buba) | Father |
| जन्म दिने आमा | आमा (aama) | Mother |
| श्रीमान् | श्रीमान् (shriman) | Husband |
| श्रीमती | श्रीमती (shrimati) | Wife |
| छोरा | छोरा (chhora) | Son |
| छोरी | छोरी (chhori) | Daughter |
| आफूभन्दा ठूलो दाजुभाइ | दाइ (dai) | Elder brother |
| आफूभन्दा सानो दाजुभाइ | भाइ (bhai) | Younger brother |
| आफूभन्दा ठूली दिदीबहिनी | दिदी (didi) | Elder sister |
| आफूभन्दा सानी दिदीबहिनी | बहिनी (bahini) | Younger sister |
अङ्ग्रेजीमा brother भन्दा पुग्छ, तर नेपालीमा आफूभन्दा ठूलो कि सानो भन्ने थाहा नभई बोलाउनै मिल्दैन — दाइ र भाइ बेग्लै मान्छे हुन्। उमेर नछुट्याई सबैलाई जोडेर भन्नुपर्दा दाजुभाइ र दिदीबहिनी भनिन्छ।
बोलीचालीमा एउटै नाताका धेरै रूप सुनिन्छन्: बुबालाई बा वा बाबा, आमालाई मुमा। श्रीमान्-श्रीमतीलाई गाउँघरमा लोग्ने र स्वास्नी पनि भनिन्छ, तर यी शब्द अलि रुखा सुनिन्छन् — औपचारिक वा आदरपूर्वक बोल्दा श्रीमान् र श्रीमती नै प्रयोग गरिन्छ।
हजुरबुबा, हजुरआमा र जिजुबुबा
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| बुबाको बुबा | हजुरबुबा (hajurbuba) | Paternal grandfather |
| बुबाकी आमा | हजुरआमा (hajuraama) | Paternal grandmother |
| आमाको बुबा | हजुरबुबा (hajurbuba) | Maternal grandfather |
| आमाकी आमा | हजुरआमा (hajuraama) | Maternal grandmother |
| हजुरबाको बुबा | जिजुबुबा (jijububa) | Great-grandfather |
| हजुरबाकी आमा | जिजुआमा (jijuaama) | Great-grandmother |
यहाँ नेपाली अङ्ग्रेजीजस्तै सरल छ: बुबापट्टि होऊन् वा आमापट्टि, दुवैतिर हजुरबुबा र हजुरआमा। (हिन्दीमा भने बुबापट्टि दादा-दादी र आमापट्टि नाना-नानी छुट्टै शब्द छन्।) धेरै परिवारमा आमापट्टिका हजुरबा-हजुरआमालाई बाजे र बजै पनि भनिन्छ।
बुबापट्टिका नाता
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| बुबाको दाजु | ठूलोबुबा (thulobuba) | Father's elder brother |
| बुबाको दाजुकी श्रीमती | ठूलीआमा (thuli-aama) | Father's elder brother's wife |
| बुबाको भाइ | काका (kaka) | Father's younger brother |
| बुबाको भाइकी श्रीमती | काकी (kaki) | Father's younger brother's wife |
| बुबाकी दिदी वा बहिनी | फुपू (phupu) | Father's sister |
| फुपूको श्रीमान् | फुपाजु (phupaju) | Father's sister's husband |
बुबाको दाजु र भाइ बीचको फरक नेपाली नाताको सबैभन्दा चिनिने उदाहरण हो — एउटै "uncle" होइन, ठूलोबुबा र काका दुई अलग मान्छे। फुपूमा भने उमेर छुट्याइँदैन: बुबाकी दिदी होऊन् वा बहिनी, दुवै फुपू।
आमापट्टिका नाता (मामाघर)
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| आमाको दाजु वा भाइ | मामा (mama) | Mother's brother |
| मामाकी श्रीमती | माइजू (maiju) | Mother's brother's wife |
| आमाकी दिदी | ठूलीआमा (thuli-aama) | Mother's elder sister |
| आमाकी दिदीको श्रीमान् | ठूलोबुबा (thulobuba) | Mother's elder sister's husband |
| आमाकी बहिनी | सानीआमा (sani-aama) | Mother's younger sister |
| आमाकी बहिनीको श्रीमान् | सानोबुबा (sanobuba) | Mother's younger sister's husband |
यहाँ एउटा रमाइलो ढाँचा देखिन्छ। आमाकी दिदी ठूलीआमा — ठ्याक्कै बुबाको दाजुकी श्रीमतीजस्तै। अनि उनको श्रीमान् ठूलोबुबा। नेपाली नाताले आमाकी दिदीबहिनीलाई "अर्की आमा" कै रूपमा हेर्छ, त्यसैले उनका श्रीमान् पनि बुबाकै दर्जामा पुग्छन्। मामा भने बुबापट्टिको कुनै नातासँग मिल्दैनन् — मामा आफैँमा छुट्टै नाता हुन्।
दाजुभाइ-दिदीबहिनीका छोराछोरी
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| दाजु वा भाइको छोरा | भतिजा (bhatija) | Brother's son |
| दाजु वा भाइकी छोरी | भतिजी (bhatiji) | Brother's daughter |
| दिदी वा बहिनीको छोरा | भाञ्जा (bhanja) | Sister's son |
| दिदी वा बहिनीकी छोरी | भाञ्जी (bhanji) | Sister's daughter |
अङ्ग्रेजीमा सबै nephew र niece हुन्, तर नेपालीमा बीचको नाता हेरिन्छ: दाजुभाइका सन्तान भतिजा-भतिजी, दिदीबहिनीका सन्तान भाञ्जा-भाञ्जी।
काका, फुपू, मामा र सानीआमाका छोराछोरी
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| काका वा ठूलोबुबाको छोरा | दाजुभाइ (dajubhai) | Father's brother's son |
| काका वा ठूलोबुबाकी छोरी | दिदीबहिनी (didibahini) | Father's brother's daughter |
| सानीआमा वा ठूलीआमाको छोरा | दाजुभाइ (dajubhai) | Mother's sister's son |
| सानीआमा वा ठूलीआमाकी छोरी | दिदीबहिनी (didibahini) | Mother's sister's daughter |
| फुपूको छोरा | फुपुको छोरा (phupuko chhora) | Father's sister's son |
| फुपूकी छोरी | फुपुको छोरी (phupuko chhori) | Father's sister's daughter |
| मामाको छोरा | मामाको छोरा (mamako chhora) | Mother's brother's son |
| मामाकी छोरी | मामाको छोरी (mamako chhori) | Mother's brother's daughter |
अङ्ग्रेजीमा यी सबै एउटै शब्द cousin हुन्। नेपालीमा भने काका-ठूलोबुबा र सानीआमा-ठूलीआमाका छोराछोरी आफ्नै दाजुभाइ-दिदीबहिनी गनिन्छन्, र उमेर हेरेर दाइ, भाइ, दिदी, बहिनी भनेरै बोलाइन्छ। फुपू र मामाका छोराछोरीलाई चाहिँ प्रायः फुपूको छोरा, मामाकी छोरी भनेर चिनाइन्छ। दक्षिण एसियाली अङ्ग्रेजीमा "cousin brother" र "cousin sister" भन्ने चलन यहीँबाट आएको मानिन्छ।
बिहेपछिका नाता (ससुराली)
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| छोराकी श्रीमती | बुहारी (buhari) | Son's wife |
| छोरीको श्रीमान् | ज्वाइँ (jwain) | Daughter's husband |
| श्रीमान्को बुबा | ससुरा (sasura) | Husband's father |
| श्रीमान्की आमा | सासू (sasu) | Husband's mother |
| श्रीमान्को दाजु | जेठाजु (jethaju) | Husband's elder brother |
| श्रीमान्को भाइ | देवर (dewar) | Husband's younger brother |
| श्रीमान्की दिदी | आमाजू (aamaju) | Husband's elder sister |
| श्रीमान्की बहिनी | नन्द (nanda) | Husband's younger sister |
| श्रीमतीको दाजु | जेठान (jethan) | Wife's elder brother |
| श्रीमतीको भाइ | साला (sala) | Wife's younger brother |
| श्रीमतीकी दिदी | ठूली साली (thuli sali) | Wife's elder sister |
| श्रीमतीकी बहिनी | साली (sali) | Wife's younger sister |
| दाजुकी श्रीमती | भाउजू (bhauju) | Elder brother's wife |
| भाइकी श्रीमती | बुहारी (buhari) | Younger brother's wife |
| दिदीको श्रीमान् | भिनाजु (bhinaju) | Elder sister's husband |
| बहिनीको श्रीमान् | ज्वाइँ (jwain) | Younger sister's husband |
अङ्ग्रेजीमा यी सोह्र नातामध्ये अधिकांश brother-in-law वा sister-in-law मात्र हुन्। (श्रीमतीका बुबा-आमा पनि उसै गरी ससुरा र सासू नै हुन्।) नेपालीमा झन्डै हरेकमा उमेर छुट्याइन्छ — श्रीमान्को दाजु जेठाजु, भाइ देवर; श्रीमतीको दाजु जेठान, भाइ साला।
सबैभन्दा चाखलाग्दो कुरा पुस्ताको दर्जा हो। भाइकी श्रीमती बुहारी — छोराकी श्रीमतीकै शब्द। बहिनीको श्रीमान् ज्वाइँ — छोरीको श्रीमान्कै शब्द। तर दाजुकी श्रीमती भाउजू र दिदीको श्रीमान् भिनाजु। अर्थात्, आफूभन्दा सानाको जीवनसाथीलाई नेपाली नाताले एक पुस्ता तलको दर्जा दिन्छ, ठूलाको जीवनसाथीलाई आदरको।
नाति-नातिनी र छ पुस्तासम्म
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| छोरा वा छोरीको छोरा | नाति (nati) | Grandson |
| छोरा वा छोरीकी छोरी | नातिनी (natini) | Granddaughter |
| नाति वा नातिनीको छोरा | जिजुनाति (jijunati) | Great-grandson |
| जिजुनातिको छोरा | पनाति (panati) | Great-great-grandson |
| पनातिको छोरा | खनाति (khanati) | Great-great-great-grandson |
| खनातिको छोरा | जनाति (janati) | 4th Great-grandson |
छोराको छोरा होऊन् वा छोरीको, नेपालीमा दुवै नाति। त्यसपछिका पुस्ता सन्तान छोराबाट आए कि छोरीबाट भन्ने हेरिँदैन, कति पुस्ता तल भन्ने मात्र हेरिन्छ: नाति → जिजुनाति → पनाति → खनाति → जनाति। छोरी सन्तानका लागि पछाडि -नी थपिन्छ: नातिनी, जिजुनातिनी, पनातिनी।
सौतेनी र दत्तक नाता
| नाता | नेपालीमा | अङ्ग्रेजीमा |
|---|---|---|
| आमाको दोस्रो श्रीमान् | सौतेनी बुबा (sautaini buba) | Stepfather |
| बुबाकी दोस्री श्रीमती | सौतेनी आमा (sautaini aama) | Stepmother |
| आमा वा बुबामध्ये एकजना मात्र साझा भएको भाइ | सौतेनी भाइ (sautaini bhai) | Half-brother |
| आमा वा बुबामध्ये एकजना मात्र साझा भएकी बहिनी | सौतेनी बहिनी (sautaini bahini) | Half-sister |
| धर्मपुत्र (ग्रहण गरिएको छोरा) | दत्तक छोरा (dattak chhora) | Adopted son |
| धर्मपुत्री (ग्रहण गरिएकी छोरी) | दत्तक छोरी (dattak chhori) | Adopted daughter |
बोलीचालीमा सौतेनी शब्द सौतेनी आमा-बुबा र आधा रगतका दाजुभाइ-दिदीबहिनी दुवैका लागि चल्छ। कथा-कहानीले यो शब्दमा अलि नराम्रो छाया थपिदिएको छ, त्यसैले धेरै परिवारमा यस्ता नातालाई पनि सिधै आमा, बुबा, दाइ वा बहिनी भनेरै बोलाइन्छ।
विदेशमा हुर्किएका बच्चाका लागि यो किन महत्त्वपूर्ण छ
विदेशमा हुर्किरहेका नेपाली बच्चाले प्रायः सबैलाई uncle र aunty भन्छन्। नाता भुल्दै जानु भनेको नातेदार नै टाढिँदै जानु हो — बच्चालाई काका र मामा बीचको फरक थाहा नभए ती दुई परिवार पनि उसका लागि उस्तै अपरिचित बन्छन्। यो तालिका छापेर फ्रिजमा टाँस्नु राम्रो सुरुवात हो, तर वास्तविक परिवारमा झन् अप्ठ्यारो पर्छ — आमाकी काकाकी छोरीको श्रीमान् लाई के भन्ने?
अङ्ग्रेजीमा पढ्न चाहनुहुन्छ? Read this guide in English.
Naatri ले यो सबै आफैँ गर्छ।
परिवारका सबैजनालाई एक पटक थप्नुहोस्, अनि जो कसैको नजरबाट वंशवृक्ष हेर्नुहोस् — हरेक नातेदारको ठ्याक्कै सही नाम नेपाली, हिन्दी वा अङ्ग्रेजीमा आफैँ देखिन्छ। निःशुल्क, निजी, विज्ञापनबिना।
निःशुल्क वंशवृक्ष सुरु गर्नुहोस्